پتو نسوز سرامیکی چیست؟
پتو نسوز یک نوع عایق حرارتی سبک، انعطافپذیر و مقاوم در برابر دماهای بالا است که از الیاف آلومینوسیلیکاتی تولید میشود. ظاهرش شبیه نمد یا پتو سفید فشردهست، ولی در واقع از الیاف سرامیکی بسیار نازک ساخته شده است. وزن سبک، انعطافپذیری بالا، مقاوم بودن در برابر شوک حرارتی، غیرقابل اشتعال بودن و مقاومت حرارتی بالا (1260 تا 1600 درجه سانتیگراد) از مهمترین ویژگیهای پتو نسوز است.
کاربردها در کوره:
- برای ترمیم کورهها، در محلهایی که آجر ترک خورده یا فرورفته، میتوان با تکههای پتو نسوز شکاف را پر کرد تا حرارت نشت نکند.
- عایق دیواره و سقف کوره، برای کاهش اتلاف حرارت و رسیدن سریعتر به دمای پخت. و گاهی بهعنوان لایهی پشتی پشت آجر نسوز استفاده میشود.
- برای آببندی حرارتی بین در و بدنه کوره (بهجای نوار و بُرد نسوز)
- آستر یا لایهی داخلی در کورههای سبک یا کورههای تست لعاب، مخصوصاً در کورههای کوچک پرتابل، پتو نسوز مستقیماً به بدنه فلزی چسبانده میشود و بدون آجر نسوز کار میکند.
نصب و استفاده
- معمولا با چسب سرامیکی (سیلیکات سدیم)، سیم نسوز و یا قلابهای مخصوص روی بدنه فلزی نصب میشود.
- قبل از نصب، بهتر است سطح کاملاً خشک و تمیز باشد.
- هنگام کار باید ماسک و دستکش استفاده شود، چون الیافش ممکن است باعث خارش پوست یا تحریک دستگاه تنفسی شود.
راهنمای نگهداری و نظافت پتو نسوز (عایق الیاف سرامیکی)
پتو نسوز یکی از اجزای حساس و کلیدی در عایقکاری حرارتی کورههاست. این ماده بهمرور زمان در اثر تماس با حرارت، گرد و خاک، لرزش یا نفوذ رطوبت دچار افت عملکرد میشود. رعایت نکات زیر موجب افزایش طول عمر و حفظ کارایی عایق خواهد شد.
- پتو نسوز باید در محیطی خشک، بهدور از رطوبت، بخار و مواد شیمیایی نگهداری شود. جذب رطوبت باعث کاهش خاصیت عایق و ایجاد ترک یا پوستهشدگی پس از گرم شدن میشود.
- از قرار دادن وسایل سنگین روی پتو نسوز خودداری کنید. فشردهشدن بافت الیاف باعث کاهش ضخامت مؤثر و افت مقاومت حرارتی میشود.
- تماس پتو با مواد چرب یا لعاب باعث سوختگی موضعی و افت کیفیت در زمان پخت میگردد.
- در هنگام نصب یا تعویض پتو، از دستکش، ماسک فیلتردار و لباس آستینبلند استفاده شود تا از تماس مستقیم الیاف با پوست و تنفس ذرات جلوگیری گردد.
- پتو نسوز برای عایقکاری غیرمستقیم طراحی شده است. تماس مستقیم با شعلهی مشعل یا لعاب مذاب باعث تخریب سریع آن میشود.
نظافت و بازبینی دورهای
- گرد و خاک یا ذرات چسبیده روی سطح پتو را با برس نرم و خشک تمیز کنید.
استفاده از جاروبرقی یا دستمال مرطوب توصیه نمیشود، زیرا ممکن است فیبرها جدا شده و وارد هوا شوند. - حداقل سالی یکبار وضعیت ظاهری پتو بررسی شود. در صورت مشاهدهی تغییر رنگ شدید (خاکستری تیره یا سیاه)، افت ضخامت محسوس، یا پودر شدن سطح لازم است قطعهی آسیبدیده تعویض گردد.
- هنگام تمیزکاری یا تعمیر در فضای بسته، دربها و پنجرهها باز باشند تا تهویه کافی وجود داشته باشد. تماس طولانی با گرد الیاف ممکن است موجب تحریک تنفسی شود.
- از بریدن یا جدا کردن پتو نسوز در زمان روشن بودن کوره خودداری کنید.
- پس از نصب یا تعویض پتو، اجازه دهید کوره در اولین پخت با افزایش تدریجی دما (حداکثر ۱۵۰°C در ساعت) خشک و تثبیت شود.
- در صورت نفوذ آب یا رطوبت به پتو (مثلاً شستوشوی تصادفی یا نشت بخار)، کوره نباید روشن شود تا کاملاً خشک گردد.
ایمنی و خطرات بهداشتی پتو نسوز
پتو نسوز از الیاف آلومینوسیلیکاتی بسیار نازک تشکیل شده است. این الیاف اگر در هوا معلق شوند، میتوانند وارد دستگاه تنفسی شوند و در طولانیمدت برای سلامتی خطرناک باشند.
در دستهبندی بینالمللی، الیاف سرامیکی بهعنوان مادهی مشکوک به سرطانزایی (Possibly Carcinogenic to Humans – Group 2B) توسط سازمان جهانی بهداشت (IARC) معرفی شدهاند.
خطرات احتمالی در تماس مداوم یا ناصحیح
- استنشاق گرد الیاف ممکن است موجب سرفه، خشکی گلو یا التهاب موقتی در مجاری تنفسی شود.
- تماس مستقیم با پتو نسوز تازه (بهویژه هنگام برش یا نصب) باعث خارش یا قرمزی پوست میشود. ذرات معلق نیز میتوانند باعث سوزش یا التهاب چشم شوند.
- در صورت استنشاق مکرر و طولانیمدت ذرات فیبری، احتمال آسیب به بافت ریه و ایجاد عوارض مزمن (از جمله فیبروز ریوی یا سرطان ریه در موارد شدید و طولانیمدت) وجود دارد.
این خطر عمدتاً در محیطهای صنعتی بدون تهویه یا هنگام بریدن، سایش یا تعویض پتوهای قدیمی مشاهده میشود.
اقدامات ایمنی ضروری
- هنگام نصب، برش یا تعمیر پتو، درها و پنجرهها باز باشند یا از تهویه مکشی هوا استفاده شود (توصیه میشود در فضای باز انجام شود).
- استفاده از وسایل حفاظت فردی مانند: دستکش مقاوم به حرارت و فیبر، عینک ایمنی و لباس آستینبلند، ماسک تنفسی فیلتردار (نوع P2 یا N95) توصیه میشود.
- برای تمیزکاری از پمپ باد استفاده نشود چون ذرات را در فضا پخش میکند؛ بهجای آن از برس نرم استفاده شود.
- تکهها و گرد باقیماندهی پتو را در کیسهی ضخیم دربسته جمعآوری کرده و بهعنوان پسماند صنعتی غیرقابل بازیافت دفع کنید.
- برای جلوگیری از تحریک پوستی یا تنفسی، شستوشوی کامل بدن و لباس پس از کار توصیه میشود.
منابع
-
National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) — “Occupational Exposure to Refractory Ceramic Fibers”
لینک: https://www.cdc.gov/niosh/docs/2006-123/default.html CDC -
Health and Safety Executive (HSE) انگلیس — “Hazards from the use of Refractory Ceramic Fibre: OC 267/3”
لینک: https://www.hse.gov.uk/foi/internalops/ocs/200-299/267_3v2.htm HSE -
H. Greim — “Perspectives on refractory ceramic fiber (RCF) carcinogenicity: comparisons with other fibers”
لینک: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4245174/ PMC -
Safe Work Australia — “Guide to Handling Refractory Ceramic Fibres”
لینک: https://www.safeworkaustralia.gov.au/system/files/documents/1702/guide-handling-refactory-ceramic-fibres.pdf safeworkaustralia.gov.au -
Jerry Weinstein — “An overview of refractory ceramic fibers” (نشریه ThermalProcessing)
لینک: https://thermalprocessing.com/an-overview-of-refractory-ceramic-fibers/ thermalprocessing.com